Vaardig in het omgaan met tegenstrijdigheden

by | mei 3, 2021 | Geen categorie | 0 comments

Dat we in een steeds complexer lijkende wereld leven, is jou wellicht niet ontgaan. Maar heb je je al afgevraagd wat maakt dat de ene er vrij vlot mee omgaat en de ander er zijn tanden op stukbijt? En weet je eigenlijk hoe het met jou gesteld is? Hoe goed jij omgaat met dilemma’s, spanningsvelden, tegenstrijdigheden in én buiten jezelf? Sinds we ons boek ‘Paradoxaal Coachen’ publiceerden, geraakten Ivo Brughmans en ik helemaal begeesterd door de vraag: wat heb je nodig om paradoxaal competent te zijn? We kwamen tot een zorgvuldige selectie van 8 cruciale vaardigheden die een grote rol spelen in hoe we omgaan met complexiteit en met tegenstellingen.

 

VAARDIGHEID #1: ZELFREFLECTIE EN METAPOSITIE INNEMEN

Dit gaat over de mentale lenigheid om onszelf vanuit een metapositie te kunnen observeren. We kunnen even uit de actie van het moment stappen en op een bewuste manier nagaan wat we in deze situatie nu precies voelen, denken of doen. Dit proces kan zich ook tegelijkertijd afspelen: we zitten én in de actie, én overschouwen het. Het gaat dus over het innemen van de positie van innerlijke observator. 

Deze metapositie laat ons toe om onszelf in de bredere context te zien. We zitten vaak gevangen in een bepaalde rol of positie, die ons of de situatie niet per se vooruithelpt. Of ons gedrag is gebaseerd op ingesleten trigger-respons-patronen, die in het verleden hun nut hebben bewezen, maar in de huidige situatie niet meer functioneel blijken te zijn. Door deze patronen in onszelf te observeren, vallen we er niet meer volledig mee samen. 

Dit vraagt meer dan een louter abstracte manier van denken. Het gaat ook over aandacht hebben voor subtiele en concrete signalen (lichamelijk, emotioneel, mentaal). Wat voelen en ervaren we? Wat doet dit met ons? Op deze manier hebben we ook een beter aanvoelen van welke respons een bepaalde situatie precies vraagt. 

Maar hoe zelf-reflectief we ook proberen te zijn, er zijn altijd blinde vlekken. Daarom is het belangrijk om actief op zoek te gaan naar feedback. Waar zelfreflectie onvermijdelijk tekortschiet, kan de feedback van anderen uitstekend aanvullen.

 

VAARDIGHEID #2: WOORDEN GEVEN AAN ONZE INNERLIJKE WERELD

Deze vaardigheid gaat over het concreet benoemen van de spanningsvelden die we ervaren. De uitdaging is om de vinger te kunnen leggen op de (soms zere) wonde. Het is een combinatie van nader onderzoeken en de juiste woorden vinden voor wat ons zo bezighoudt.

Belangrijk hierbij is de wil en de durf om dieper te graven: waar gaat dit spanningsveld echt over? Welke kanten van onszelf schuren daar met elkaar? Hoe bepalend is dit spanningsveld voor hoe we ons leven leiden? En kunnen we ons spanningsveld in neutrale bewoordingen beschrijven, zonder uitgesproken positieve of negatieve emotionele lading dus? Bijv. de spanning tussen ‘beslissen’ en ‘exploreren’ i.p.v. die tussen ‘doorpakken’ en ‘besluiteloosheid’.

Deze vaardigheid gaat ook om het willen en kunnen bespreekbaar maken van lastige zaken. De dingen die iedereen wel voelt, maar niet durft uit te spreken. De uitdaging hierbij is om deze enerzijds specifiek en concreet te maken en anderzijds hierin dicht bij onze eigen beleving en verantwoordelijkheid te blijven, zonder anderen te beschuldigen of aan te vallen.

 

VAARDIGHEID #3: ONGEMAK TOELATEN

Deze vaardigheid gaat over het ruimte geven aan spanning, weerstand, controleverlies, emoties, niet-weten, fouten maken, negatieve feedback, enz., in plaats van deze trachten weg te poetsen of te fixen. Want de wereld op een ‘en-en’ manier benaderen vraagt moed en triggert vaak allerlei onzekerheden.

Durven we onze vertrouwde comfortzone te verlaten? Durven we onszelf kritisch te bevragen, onze zekerheden en vertrouwde posities in vraag te stellen? En wat gebeurt er als we dit loslaten? Verliezen we dan alle grond onder onze voeten of dient er zich vanzelf iets nieuws aan en vinden we een nieuw evenwicht?

Een ander aspect van deze vaardigheid is de bereidheid om kanten van onszelf te zien en toe te laten die we niet zo leuk vinden. Vaak is wat we opmerken niet in overeenstemming met het beeld dat we van onszelf willen. We hebben – bewust of onbewust – de neiging om wat onwenselijk is eruit te filteren en slechts één (opgepoetste) kant van het verhaal over te houden. Maar deze ongewenste kanten zijn even goed delen van onszelf. Ze hebben een functie en zijn nodig voor ons innerlijke evenwicht. In sommige gevallen zijn het zelfs verborgen talenten die we ook op een productieve manier kunnen inzetten.

Tenslotte gaat deze vaardigheid over het ontwikkelen van compassie naar onszelf en naar anderen. We zijn niet perfect en hebben allerlei scherpe kantjes, maar het vechten ertegen kost onevenredig veel energie, zonder dat succes gegarandeerd is. Het is veel productiever om onszelf met mildheid te bekijken en de gespaarde energie aan te wenden om deze ‘kleine kantjes’ toch nog een positieve bestemming te geven.

 

VAARDIGHEID #4: OPEN EN ONDERZOEKENDE HOUDING

Deze vaardigheid houdt in dat we zaken die op het eerste gezicht ‘vechten’ met onze waarden, overtuigingen en intenties (of die gewoon onbekend voor ons zijn) met verwondering en nieuwsgierigheid bekijken. Misschien is onze eerste reflex om meteen te (ver)oordelen of bang te zijn voor het nieuwe. Dit hoeft geen probleem te zijn, mits dit er een tweede beweging volgt: het proberen te begrijpen wat de onderliggende (positieve) intentie is van dat ‘andere’ of ‘nieuwe’. Elk gedrag heeft een positieve drijfveer en functie, ook al is de vorm waarin het verschijnt misschien verwerpelijk of destructief.

In de omgang met anderen betekent dit dat we verder trachten te kijken dan wat mensen zeggen of doen, ook al stuit dat ons tegen de borst. We gaan op zoek naar de onderliggende behoeften, belangen, waarden en doelen die dit gedrag sturen. Dit start met het stellen van vragen en het tonen van oprechte belangstelling. Of jezelf afvragen ‘wat maak dat de ander daar zo over denkt?’. Dit vraagt dat we ons oordeel opschorten, wat soms tegennatuurlijk kan aanvoelen. We zijn uiteraard emotionele wezens en oordelen helpt ons om richting te bepalen en te overleven. Maar een onderzoekende houding aan de dag leggen helpt ons te begrijpen waar bepaalde uitingen vandaan komen, zonder dat we het daarom eens moeten zijn met de inhoud.

 

VAARDIGHEID #5: BEWUST VERSCHILLENDE KANTEN VAN ONSZELF INZETTEN

Deze vaardigheid gaat over het bewust naar de voorgrond of de achtergrond brengen van onze verschillende kanten (subpersonen, identiteiten, waardensets, enz.) naargelang wat de situatie nodig heeft. Bijvoorbeeld, in de ene situatie of context halen we onze actiegerichte kant boven, in een andere onze reflectieve kant. Je kan het zien als de ‘responsive’ functie op een website, hij doet het zowel op pc als smartphone goed.

Toegepast op een polariteit, zoals bv. actie versus reflectie, wil dat zeggen dat beide kanten in ons aanwezig zijn en dat we ze ook kunnen oproepen wanneer dit nodig is. Dit verschaft ons de flexibiliteit en wendbaarheid om snel en gepast te reageren op verschillende situaties.

 

VAARDIGHEID #6: EN-EN-DENKEN

We spreken hier over het creatief vermogen om tot nieuwe combinaties te komen van ogenschijnlijk tegengestelde richtingen. Dat kan alleen als je naar de essentie van beide polen kan gaan, en je kan loskomen van de concrete verschijningsvorm waarin deze zich voordoen. Zo komen we tot creatieve mengvormen komen. Of zoals F. Scott Fitzgerald het treffend formuleerde: ‘The test of a first-rate intelligence is the ability to hold two opposing ideas in mind at the same time and still retain the ability to function’.

Denk bijvoorbeeld aan het gevoelige maatschappelijke vraagstuk van hoe om te gaan met koloniale standbeelden of Zwarte Piet. In plaats van in een stellingenoorlog terecht te komen tussen heftige voor- en tegenstanders, is het constructiever om te kijken waar dit vraagstuk wezenlijk over gaat. Koloniale standbeelden en Zwarte Piet zijn slechts concrete verschijningsvormen van botsende waarden op een dieperliggend niveau, zoals tussen eigenheid en inclusie of tussen traditie en vernieuwing. De en-en-vragen die zich dan stellen zijn: hoe kunnen we én onze eigen identiteit en eigenheid bewaren én die verruimen zodat ze herkenbaar is voor iedereen? Hoe kunnen we trouw zijn aan onze tradities én die aanpassen aan wat deze tijd nodig heeft?

 

VAARDIGHEID #7: DE DIALOOG AANGAAN

Waar de vorige vaardigheden in eerste instantie gericht zijn op hoe we met onze eigen spanningsvelden omgaan, gaat deze vaardigheid over de interactie met anderen waarmee we in een spanningsrelatie staan. We zijn zelf deel van een sociaal systeem en dus ook onderdeel van allerlei polariserende bewegingen die in dat systeem plaatsvinden. Bijvoorbeeld, in de werkrelatie ben jij de mensgerichte pool en is je collega de taakgerichte pool. Of je wordt door de sociale dynamiek onbewust en soms ongewild in de rol geduwd van zorger, leider of rebel.

Naast de open en onderzoekende houding (vaardigheid 4) vereist dit dat we ons kunnen inleven in de leefwereld van anderen en deze ook tot op zekere hoogte in onszelf kunnen herkennen. Dit vraagt best wel moeilijke dingen van onszelf: we moeten onze eigen schaduwkanten onder ogen durven zien, maar we moeten ook nog eens beschikken over uitgebreide communicatievaardigheden. Want soms moeten we het hebben over de inhoud, dan weer over hoe wij en onze gesprekspartner(s) er zich bij voelen, hoe we het samen doen, waar we samen naartoe willen, enz. Het effectief kunnen voeren van de dialoog betekent ook dat je als een koorddanser moet balanceren tussen allerlei tegengestelde waarden. Zo is er de uitdaging om enerzijds open te staan voor het perspectief van anderen, maar anderzijds ook de eigen waarden en belangen niet uit het oog te verliezen. Het vereist dat we ons eigen ego kunnen overstijgen zonder dat we ons van de baan laten rijden.

 

VAARDIGHEID #8: ZELFRELATIVERING

Deze vaardigheid gaat er over dat we onze eigen positie (overtuigingen, rol, inbreng, zelfbeeld, status, enz.) in een breder perspectief kunnen plaatsen en het relatieve belang ervan inzien. Het betekent dat we ons eigen ego opzij kunnen schuiven wanneer dit een betere oplossing of hoger doel in de weg zit en dat we onze fouten en tekortkomingen kunnen toegeven. Zonder ons fundamenteel gevoel van zelfwaarde te verliezen, ook dat nog!

Onszelf voldoende relativeren helpt ons ook om ons kwetsbaar te kunnen opstellen, en dat we ons glanzend imago van ‘alles onder controle’ soms kunnen afleggen.

Tenslotte, doordat we onszelf niet altijd zo serieus nemen en met de nodige humor naar onszelf kunnen kijken, brengen we ook de nodige luchtigheid in beladen situaties.

 

HOE DEZE PARADOXALE VAARDIGHEDEN INZETTEN?

 

Metacompetenties

Onze paradoxale vaardigheden zijn enigszins anders dan de competenties zoals we die klassiek kennen, denk bijvoorbeeld aan ‘resultaatgerichtheid’, ‘zorgvuldigheid’, of ‘teamplayer zijn’. Deze klassieke competenties focussen doorgaans op één bepaalde kant en waarde. De acht paradoxale vaardigheden zijn eerder te begrijpen als metacompetenties. Het zijn de vaardigheden die mogelijk maken dat we de boel kunnen overschouwen en vlot kunnen navigeren tussen de vele polariteiten in en buiten onszelf.

Ontwikkelbaarheid 

De paradoxale vaardigheden hebben in eerste instantie te maken met bewustwording en met het kunnen observeren van onze innerlijke wereld. Sommige mensen zijn ‘van nature’ al meer gericht op introspectie, terwijl anderen dat echt als een tweede reflex moeten leren. Het is een spier die je door oefening kunt ontwikkelen, en dit op verschilende manieren. Meer introspectieve methoden, zoals mindfulnessachtige oefeningen, kunnen hier behulpzaam zijn, maar ook het inzetten van de blik van de omgeving (d.m.v. bijvoorbeeld feedback) is iets dat je heel bewust kan doen.

Een flexibele en inclusieve identiteit

Wat helpt bij de ontwikkeling van deze vaardigheden is dat we onze identiteit niet meer zien als een perfect gestroomlijnd en consistent verhaal, maar eerder als een eclectisch en een beetje rommelig samenraapsel van tegenstrijdige elementen waarmee prima te leven valt. Een dergelijk inclusief identiteitsconcept is veel veerkrachtiger en robuuster voor verandering dan een gestroomlijnde ‘alles-of-niets-identiteit’. Als we door omstandigheden geconfronteerd worden met die andere kanten van onszelf, dan valt onze bestaande identiteit niet uit elkaar, maar kan het gemakkelijk deze ‘nieuwe’ elementen een plaats geven en ook productief aanwenden.

Authenticiteit

We kunnen de paradoxale vaardigheden ook instrumenteel inzetten om ons gelijk te halen of zelfs om anderen te manipuleren. Bijvoorbeeld: we doen alsof we het standpunt van de ander waarderen en bereid zijn om onze eigen principes in vraag te stellen, maar in feite gebruiken we dit om onze eigen agenda door te duwen. Daarom is het belangrijk om te peilen naar de dieperliggende intentie en mindset achter de vaardigheden. Gaat het bij deze persoon echt om het realiseren van meer balans en openheid of om het toepassen van enkele truukjes?

 


DOE DE TEST!

Wil je graag weten hoe paradoxaal vaardig jij wel bent? Dat treft, want we ontwikkelden een vragenlijst dat je inzicht zal geven in hoe goed jij elke vaardigheid al inzet. De vragenlijst loopt momenteel in een betaversie en kan je hier doen. Achteraf kan je ook nog onze ontwikkeltips downloaden, want daar gaat het ons precies om: dat iedereen kan werken aan zijn/haar paradoxale competentie!

 

ANDEREN HELPEN PARADOXAAL VAARDIG TE WORDEN

Zijn thema’s als ‘veelzijdigheid’, ‘paradoxen’, ‘complexiteit’, enz. ook jouw cup of tea? Silvia richtte de ‘Multipassionate Coaching Academy’ op voor coaches (en andere 1-op-1 begeleiders) die alles willen weten over het begeleiden van mensen die niet in een hokje passen. Denk in het bijzonder aan creatieve generalisten, multipotentials, slashies, polymaths, hoogbegaafden, … Anderen helpen beter omgaan met tegenstellingen hoort hier vanzelfsprekend bij! Hier lees je er alles over. Er wordt ook, exclusief voor de leden van de Academy, een live sessie gewijd aan de vragenlijst en onze paradoxale vaardigheden, wat ze precies vertellen en hoe je ze verder kan ontwikkelen. Inschrijven kan via deze pagina.