Angst, onzekerheid en twijfel

Onzekerheid is altijd deel van het leven geweest, maar op dit moment ervaren we met z’n allen wat relatietherapeute Esther Perel zo treffend ‘prolonged uncertainty’ noemt. We voelen ons niet alleen onzeker, we weten ook niet wanneer dat gevoel van onzekerheid weer zal verdwijnen. Corona maakt deze onzekerheid tastbaarder dan ooit: ‘Zitten we straks weer met het hele gezin thuis te werken?’;  ‘Zal mijn inkomen de komende maanden (weer) kelderen?’; ‘Kan ik nog in het ziekenhuis terecht als dat nodig is?’, ‘Zal ik kerst met mijn familie kunnen doorbrengen?’; enz.

Maar het zit dieper dan dat. Het gaat in deze tijden van onzekerheid om een fundamentele zoektocht naar identiteit: ‘Hoe moet ik mij verhouden tot de onafgebroken stroom van onbekende en vaak bedreigende gebeurtenissen?’; ‘Hoe ga ik om met alle tegenstrijdige informatie?’; ‘Wat is waar en goed?’; ‘Wie ben ik, en waar is mijn plek in deze superdiverse en behoorlijk chaotische wereld?’. Onderliggend is de angst om uit de boot te vallen, om nergens bij te horen, om verteerd te worden door twijfel en tweestrijd. We verlangen naar controle, naar voorspelbaarheid, maar het lijkt ons steeds weer te ontglippen.

 

De veiligheid van de groep

Om niet alleen te staan, hebben we meer dan ooit behoefte om ons te verbinden. We zoeken bevestiging in onze relatie met anderen, in de veiligheid van een groep. De gemakkelijkste manier manier om zekerheid, veiligheid en verbinding te vinden is om ons terug te trekken in een groep van gelijkgestemden. Een groep van mensen die overtuigd zijn van hun gelijk en dit versterken door zich af te zetten tegen andere groepen. De nood aan verbinding slaat zo om in het tegengestelde: polarisatie. Tegenstellingen tussen mensen, tussen groepen worden groter. Scherper. Vijandiger.

De tegengestelde partijen hebben elkaar ook nodig om elkaars innerlijke tweestrijd en twijfels weg te nemen. De wereld is weer helder! We wisselen niet meer met elkaar uit en trekken ons terug in ons grote gelijk. Vaak gaat het ook helemaal niet om de inhoud van de controverse – elke aanleiding kan voldoende zijn om de zaak op scherp te zetten – maar om de fundamentele behoefte om gezien, gehoord en erkend te worden. Om ergens bij te horen.

 

De druk om kleur te bekennen

Polarisatie is een proces dat ons allen raakt. Ook al willen we ons aan dit zwart-wit denken onttrekken en ons gevoel voor nuance behouden, we voelen de druk om kleur te bekennen. De verleiding is groot om op elk zwart-wit standpunt met een even binair tegenstandpunt te reageren. Ben je ‘voor’ of ‘tegen’? Want twijfelen of ‘niet weten’, dat is alleen voor zwakkelingen. Polarisatie verscheurt vriendenkringen en verdeelt zelfs families. Veel mensen durven zich gewoon niet meer uit te spreken uit angst voor hatelijke reacties en trekken zich terug. Het is of deel worden van het gepolariseerd debat, of er helemaal uitblijven… Of is er toch een alternatief?

De uitdaging

De vraag is hoe je hier als persoon effectief mee kunt omgaan. ‘Effectief’ wilt zeggen dat je geen deel van het gepolariseerd probleem wordt, maar ook dat je niet aan de kant blijft staan. Hoe kun je toch je open geest bewaren wanneer de druk om positie in te nemen torenhoog is? Hoe kun je loyaal zijn aan jezelf en je eigen standpunten, maar toch ook openheid naar anderen behouden? Is er ook verbinding mogelijk die niet berust op afscheiding en uitsluiting?

10 praktische tips

Hierbij vind je 10 tips die je kunnen helpen om als individu om te gaan met wrijving, spanning en verdeeldheid. Ze helpen jou om meer rust te vinden in het ongemak, om je grenzen beter aan te voelen, maar ook: om (hopelijk) terug meer in verbinding te kunnen gaan met de ander en het grotere geheel:

1. Ontmoet de ander en kijk hem/haar in de ogen. Ga face-to-face gesprekken aan, in plaats vanop veilige afstand via sociale media te reageren. Kom uit je bubbel en ontmoet mensen die anders zijn dan jij. Paradoxaal genoeg is het in de ontmoeting dat we ook andere facetten gaan zien van die ‘ander’, die we vaak dan wél weer herkennen. Mensen worden zo plots veel meer dan enkel dat ‘ene standpunt’, dat ‘ene gedrag’ of dat ‘ene kenmerk’.

2. Van vinden naar vragen. Probeer nieuwsgierigheid voorop te stellen, ook al komt de ander met iets dat je niet kan plaatsen, of misschien zelfs verwerpelijk vindt. Stel vragen (i.p.v. er meteen iets van te vinden) en ga op zoek naar de onderliggende positieve waarden en behoeften van de ander. Zou er achter het gedrag van die ander ook een positieve intentie kunnen schuilen? Soms is de manier waarop zo’n intentie zich uit niet oké, tot zelfs gevaarlijk. Nieuwsgierig zijn en vragen stellen, wil dan ook niet zeggen dat je het hiermee eens bent! Maar probeer wel de uitingsvorm te scheiden van de intentie. Luister daarbij aandachtig, en hoor wat er niet of tussen de regels wordt gezegd.

3. Voel en laat toe. Anderen kunnen ons heel erg raken met wat ze zeggen of doen. Voor je in reactiemodus gaat, keer je best eerst even naar binnen. Wat doet dit met jou? Welke emotie roept het op? Maakt het je bang? Of kwetst het jou misschien? Kijk eens of je de emotie ook ergens voelt in je lichaam. Misschien voel je je keel dichtknijpen, of voel je een druk op je borst, of nog iets anders? Hou dat gevoel niet tegen, maar laat het als een golf opkomen, en weer vanzelf wegtrekken. Hoe meer jij probeert dat gevoel weg te drukken of te negeren, hoe meer het je in zijn greep houdt. Nadat de heftigste emoties voorbij zijn, kun je je afvragen wat deze reactie zegt over je eigen waarden en behoeften: ‘Waarom raakt dit me zo?’ ‘Waar wil ik in gezien worden?’… Benut de situatie als een kans om jezelf beter te leren kennen.

4. Doe aan zelfreflectie en -onderzoek. Je kan natuurlijk ook een stapje verder gaan en meer inzicht verwerven in het ‘waarom’ van jouw reactie. Waarom raakt die uitspraak of dat gedrag van de ander jou? Waarom roept het zo’n sterke emoties op? Triggert het misschien je eigen schaduwkanten: eigenschappen van jezelf die je liever niet onder ogen wil zien en zo veel mogelijk wil wegdrukken? Misschien is wat jou ergert bij anderen een aspect van jezelf dat je niet wil erkennen? Kortom: wat zeggen jouw ergernissen over jezelf?

5. Spreek het uit. Adresseer hetgeen dat bij jou voor spanning zorgt en negeer of verbloem het niet (want anders ontploft het vroeg of laat), maar spreek vanuit de eigen beleving (Hoe komt het bij mij binnen? Hoe raakt het mij?, … ) en niet vanuit een beschuldiging (‘Jij dit of dat…’).

6. Doorbreek de dramadriehoek. Je bent nooit voor 100% dader, slachtoffer of redder. Neem je eigen verantwoordelijkheid op om zaken vast te pakken en te vertalen naar iets positiefs. Nestel je niet in een slachtoffer-identiteit, die je kan herkennen aan gedachten zoals “arme ik, aan wie zo veel onrecht is aangedaan”. Ook voor ‘daders’ zijn er telkens nieuwe kansen om zichzelf te vernieuwen. En ‘redders’ nestelen zich vaak in de reddersidentiteit en staan zo een echte fundamentele oplossing in de weg, omdat ze bang zijn niet meer nodig te zullen zijn.

7. Behoud de vrijheid en de ruimte om in elke situatie te bepalen wie of wat je wilt zijn. Laat je niet door een gepolariseerde situatie in een bepaalde rol of positie dwingen of reduceren tot een enkel deelaspect van jezelf. Blijf steeds verbonden met de volledige rijkdom van al je verschillende en tegengestelde kanten. De tips 3 & 4 zullen je hier hard bij helpen, om niet te reageren vanuit een sterke emotie of vanuit oude patronen. Zoals je conformeren uit angst om er niet meer bij te horen.

8. Wrijving geeft glans. Spanningsvelden zijn de motor van het leven en dus een constructieve kracht! Toch lijken we er vaak bang voor te zijn. In een polariteit hebben beide kanten elkaar nodig, denk maar aan ‘actie’ en ‘rust’ bv., en dus roepen ze elkaar ook telkens terug op. Wrijvingen of tegengestelde meningen en noden zijn dus niet iets om van weg te lopen. In plaats van radicaal te kiezen voor een van de twee uitersten hebben we meer aan het vinden van een goede balans (die in elke situatie weer anders kan zijn), en aan het benutten van confrontatie om tot een betere oplossing te komen. In die zin kan conflict ook verbindend werken! En ook als je (nog) niet komt tot het transformeren van dat conflict: bedenk dat je wrijving met iemand kan hebben, maar toch de relatie goed kan houden en de ander als mens kan zien. Of zoals de historicus en futuroloog Yuval Noah Harari zegt: “De mensen met wie we het meeste ruzie maken zijn vaak onze eigen familieleden. Identiteit wordt meer bepaald door conflicten en dilemma’s dan door overeenkomsten.”

9. Zoek en-en-oplossingen. Eénmaal je beter zicht hebt op jouw drijfveren en die van de ander, kan je een volgende stap zetten. Je gaat zoeken naar nieuwe oplossingen die de dieperliggende waarden en behoeften van beide partijen verbinden. Je koppelt je dus los van de concrete oplossingen die beide partijen voorstaan (bijv. ‘2 dagen thuis werken en 3 dagen op het werk’ versus ‘drie dagen thuiswerken en 2 dagen op het werk’), maar stelt de vraag hoe je de onderliggende waarden en doelen kunt bereiken (bijv. ‘Hoe kunnen we een goede balans vinden tussen alleen werken en samenwerken, of tussen veiligheid en productiviteit?’). Door de vraag anders te stellen creëer je de ruimte om samen tot verrassende out-of-the-box oplossingen te komen waar beiden zich in kunnen vinden en soms ook 1+1=3 te realiseren!

10. Tenslotte… wees selectief. Stop niet te veel tijd niet in mensen die hun identiteit helemaal vastgeklonken hebben aan een bepaald standpunt. Je zal hun kijk zelden kunnen verbreden, omdat ze juist hun identiteit, status of bestaansrecht ontlenen aan dat standpunt. Richt je aandacht vooral op de mensen die wel affiniteit hebben met het standpunt – omdat het tegemoetkomt aan een aantal van hun belangrijke waarden, doelen of behoeften – maar nog openstaan voor andere manieren om deze doelen, waarden of behoeften te realiseren.

 

Wil je graag meer weten/lezen? Een paar suggesties

 

• Hoe je van tegenstellingen een kracht maakt (en hoe je anderen hierbij ondersteunt), kun je lezen in ons boek ‘Paradoxaal Coachen’.
• Maak in dit artikel kennis met 8 vaardigheden die een grote rol spelen in hoe vlot mensen omgaan met complexiteit en met tegenstellingen.
• Vervolgens kan je de proef op de som nemen en kijken hoe jij scoort op deze 8 vaardigheden aan de hand van de Paradoxale Vaardigheden Vragenlijst. Verwerf zo een beter inzicht in je sterktes én potentiële ontwikkeldomeinen op het vlak van ‘paradoxale competentie’. De vragenlijst is momenteel in betaversie en kan je hier doen. (voorzie ongeveer 10 minuten).

Dat we in een steeds complexer lijkende wereld leven, is jou wellicht niet ontgaan. Maar heb je je al afgevraagd wat maakt dat de ene er vrij vlot mee omgaat en de ander er zijn tanden op stukbijt? En weet je eigenlijk hoe het met jou gesteld is? Hoe goed jij omgaat met dilemma’s, spanningsvelden, tegenstrijdigheden in én buiten jezelf? Sinds we ons boek ‘Paradoxaal Coachen’ publiceerden, geraakten Ivo Brughmans en ik helemaal begeesterd door de vraag: wat heb je nodig om paradoxaal competent te zijn? We kwamen tot een zorgvuldige selectie van 8 cruciale vaardigheden die een grote rol spelen in hoe we omgaan met complexiteit en met tegenstellingen.

 

VAARDIGHEID #1: ZELFREFLECTIE EN METAPOSITIE INNEMEN 

Dit gaat over de mentale lenigheid om jezelf vanuit een metapositie te kunnen observeren. Even uit de actie van het moment stappen en op een bewuste manier nagaan wat je in die situatie nu precies voelt, denkt of doet. Dit proces kan zich ook tegelijkertijd afspelen: je zit én in de actie, én je overschouwt het. M.a.w., je kan de positie van innerlijke observator innemen.

Deze metapositie laat je toe om jezelf in de bredere context te zien. Misschien zit je gevangen in een bepaalde rol of positie, die jou of de situatie niet per se vooruithelpt. Of is je gedrag gebaseerd op ingesleten trigger-respons-patronen, die in het verleden hun nut hebben bewezen, maar in de huidige situatie niet meer functioneel blijken te zijn. Door deze patronen in jezelf te observeren, val je er niet meer volledig mee samen. 

Dit vraagt meer dan een louter abstracte manier van denken. Het gaat ook over aandacht hebben voor subtiele en concrete signalen (lichamelijk, emotioneel, mentaal). Wat voel en ervaar je? Wat doet dit met jou? Dankzij dit observeren voel je ook beter aan welke respons een bepaalde situatie precies vraagt.  

Maar hoe zelf-reflectief we ook proberen te zijn, er zijn altijd blinde vlekken. Gelukkig is de blik van de buitenstaander er nog! Waar zelfreflectie onvermijdelijk tekortschiet, kan de feedback van anderen uitstekend aanvullen. 

 

VAARDIGHEID #2: WOORDEN GEVEN AAN ONZE INNERLIJKE WERELD

Hoe concreet kan je de spanningsvelden die je ervaart benoemen? Daar gaat deze vaardigheid over. Je kan het ook zien als: de vinger kunnen leggen op de (soms zere) wonde. Het is een combinatie van nader onderzoeken en de juiste woorden vinden voor wat je bezighoudt.

Belangrijk hierbij is de wil en de durf om dieper te graven: waar gaat dit spanningsveld echt over? Welke kanten van jezelf schuren daar met elkaar? Hoe bepalend is dit spanningsveld voor hoe je je leven leidt? En kan je je spanningsveld in neutrale bewoordingen beschrijven, zonder uitgesproken positieve of negatieve emotionele lading dus? Bijv. de spanning tussen ‘beslissen’ en ‘exploreren’ i.p.v. die tussen ‘doorpakken’ en ‘besluiteloosheid’.

Deze vaardigheid gaat ook om het willen en kunnen bespreekbaar maken van lastige zaken. De dingen die iedereen wel voelt, maar niet durft uit te spreken. De uitdaging hierbij is om deze enerzijds specifiek en concreet te maken en anderzijds hierin dicht bij je eigen beleving en verantwoordelijkheid te blijven, zonder anderen te beschuldigen of aan te vallen. 

 

VAARDIGHEID #3: ONGEMAK TOELATEN

De wereld op een ‘én-én’ manier benaderen vraagt moed en triggert vaak allerlei onzekerheden. Daarom is ‘ongemak toelaten’ van zo’n groot belang om paradoxaal competent te zijn. Het gaat over het ruimte geven aan spanning, weerstand, controleverlies, emoties, niet-weten, fouten maken, negatieve feedback, enz., in plaats van deze trachten weg te poetsen of te fixen. 

Durf jij je vertrouwde comfortzone te verlaten? Durf je jezelf kritisch te bevragen, jouw zekerheden en vertrouwde posities in vraag te stellen? En wat gebeurt er als je dit loslaat? Verlies je dan alle grond onder je voeten of dient er zich vanzelf iets nieuws aan en vind je een nieuw evenwicht?

Een ander aspect van deze vaardigheid is de bereidheid om kanten van jezelf te zien en toe te laten die je niet zo leuk vindt. Vaak is wat we opmerken niet in overeenstemming met het beeld dat we van onszelf willen. We hebben – bewust of onbewust – de neiging om wat onwenselijk is eruit te filteren en slechts één (opgepoetste) kant van het verhaal over te houden. Maar deze ongewenste kanten zijn even goed delen van onszelf. Ze hebben een functie en zijn nodig voor ons innerlijke evenwicht. In sommige gevallen zijn het zelfs verborgen talenten die we ook op een productieve manier kunnen inzetten.

Tenslotte gaat deze vaardigheid over het ontwikkelen van compassie naar jezelf en naar anderen. We zijn niet perfect en hebben allerlei scherpe kantjes, maar het vechten ertegen kost onevenredig veel energie, zonder dat succes gegarandeerd is. Het is veel productiever om onszelf met mildheid te bekijken en de gespaarde energie aan te wenden om deze ‘kleine kantjes’ toch nog een positieve bestemming te geven.

 

VAARDIGHEID #4: OPEN EN ONDERZOEKENDE HOUDING

We beschrijven het ook als een ‘learning mindset’: zaken die op het eerste gezicht ‘vechten’ met onze waarden, overtuigingen en intenties (of die gewoon onbekend voor ons zijn) met verwondering en nieuwsgierigheid bekijken.

Misschien is jouw eerste reflex om meteen te (ver)oordelen of bang te zijn voor het nieuwe. Dit hoeft geen probleem te zijn, mits dit er een tweede beweging volgt: het proberen te begrijpen wat de onderliggende (positieve) intentie is van dat ‘andere’ of ‘nieuwe’. Elk gedrag heeft een positieve drijfveer en functie, ook al is de vorm waarin het verschijnt misschien verwerpelijk of destructief. 

In de omgang met anderen betekent dit dat je verder tracht te kijken dan wat mensen zeggen of doen, ook al stuit je dat tegen de borst. Je gaat op zoek naar de onderliggende behoeften, belangen, waarden en doelen die dit gedrag sturen. Dit start met het stellen van vragen en het tonen van oprechte belangstelling. Of jezelf afvragen ‘wat maak dat de ander daar zo over denkt?’.

Wat je daar doet, is niets minder dan je oordeel opschorten. Dat kan best tegennatuurlijk aanvoelen. We zijn uiteraard emotionele wezens en oordelen helpt ons om richting te bepalen en te overleven. Maar een onderzoekende houding aan de dag leggen helpt ons te begrijpen waar bepaalde uitingen vandaan komen, zonder dat we het daarom eens moeten zijn met de inhoud. 

 

VAARDIGHEID #5: BEWUST VERSCHILLENDE KANTEN VAN ONSZELF INZETTEN

Deze vaardigheid gaat over het bewust naar de voorgrond of de achtergrond brengen van je verschillende kanten (subpersonen, identiteiten, waardensets, enz.) naargelang wat de situatie nodig heeft. Bijvoorbeeld, in de ene situatie of context haal je je actiegerichte kant boven, in een andere je reflectieve kant. Je kan het zien als de ‘responsive’ functie op een website, hij doet het zowel op pc als smartphone goed.

Toegepast op een polariteit, zoals bv. actie versus reflectie, wil dat zeggen dat beide kanten in ons aanwezig zijn en dat we ze ook kunnen oproepen wanneer dit nodig is. Dit verschaft ons de flexibiliteit en wendbaarheid om snel en gepast te reageren op verschillende situaties. 

 

VAARDIGHEID #6: EN-EN-DENKEN

We spreken hier over het creatief vermogen om tot nieuwe combinaties te komen van ogenschijnlijk tegengestelde richtingen. Dat kan alleen als je naar de essentie van beide polen kan gaan, en je kan loskomen van de concrete verschijningsvorm waarin deze zich voordoen. Zo komen we tot creatieve mengvormen komen. Of zoals F. Scott Fitzgerald het treffend formuleerde: ‘The test of a first-rate intelligence is the ability to hold two opposing ideas in mind at the same time and still retain the ability to function’.

Denk bijvoorbeeld aan het gevoelige maatschappelijke vraagstuk van hoe om te gaan met koloniale standbeelden of Zwarte Piet. In plaats van in een stellingenoorlog terecht te komen tussen heftige voor- en tegenstanders, is het constructiever om te kijken waar dit vraagstuk wezenlijk over gaat. Koloniale standbeelden en Zwarte Piet zijn slechts concrete verschijningsvormen van botsende waarden op een dieperliggend niveau, zoals tussen eigenheid en inclusie of tussen traditie en vernieuwing. De en-en-vragen die zich dan stellen zijn: hoe kunnen we én onze eigen identiteit en eigenheid bewaren én die verruimen zodat ze herkenbaar is voor iedereen? Hoe kunnen we trouw zijn aan onze tradities én die aanpassen aan wat deze tijd nodig heeft?

VAARDIGHEID #7: DE DIALOOG AANGAAN

Waar de vorige vaardigheden in eerste instantie gericht zijn op hoe we met onze eigen spanningsvelden omgaan, gaat deze vaardigheid over de interactie met anderen waarmee we in een spanningsrelatie staan. We zijn zelf deel van een sociaal systeem en dus ook onderdeel van allerlei polariserende bewegingen die in dat systeem plaatsvinden. Bijvoorbeeld, in de werkrelatie ben jij de mensgerichte pool en is je collega de taakgerichte pool. Of je wordt door de sociale dynamiek onbewust en soms ongewild in de rol geduwd van zorger, leider of rebel.

Naast de open en onderzoekende houding (vaardigheid 4) vereist dit dat je je kan inleven in de leefwereld van anderen en deze ook tot op zekere hoogte in jezelf kan herkennen. Dit vraagt best wel moeilijke dingen van onszelf: we moeten onze eigen schaduwkanten onder ogen durven zien, maar we moeten ook nog eens beschikken over uitgebreide communicatievaardigheden. Want soms moeten we het hebben over de inhoud, dan weer over hoe wij en onze gesprekspartner(s) er zich bij voelen, hoe we het samen doen, waar we samen naartoe willen, enz. Het effectief kunnen voeren van de dialoog betekent ook dat je als een koorddanser moet balanceren tussen allerlei tegengestelde waarden. Zo is er de uitdaging om enerzijds open te staan voor het perspectief van anderen, maar anderzijds ook de eigen waarden en belangen niet uit het oog te verliezen. Het vereist dat je je eigen ego kan overstijgen zonder dat je je van de baan laat rijden.

 

VAARDIGHEID #8: Ego overstijgen en kwetsbaarheid tonen

Deze vaardigheid gaat er over dat je je eigen positie (overtuigingen, rol, inbreng, zelfbeeld, status, enz.) in een breder perspectief kan plaatsen en het relatieve belang ervan inziet. Het gaat over je eigen ego opzij kunnen schuiven wanneer dit een betere oplossing of hoger doel in de weg zit en dat je fouten en tekortkomingen kunnen toegeven. Zonder jouw fundamenteel gevoel van zelfwaarde te verliezen, ook dat nog!

Communiceer jij transparant over jouw onzekerheden? Kan je met mildheid, humor en een gezonde dosis zelfrelativering naar jouw eigen inconsistenties en schaduwkanten kijken?

 

HOE DEZE PARADOXALE VAARDIGHEDEN INZETTEN?

Metacompetenties

Onze paradoxale vaardigheden zijn enigszins anders dan de competenties zoals we die klassiek kennen, denk bijvoorbeeld aan ‘resultaatgerichtheid’, ‘zorgvuldigheid’, of ‘teamplayer zijn’. Deze klassieke competenties focussen doorgaans op één bepaalde kant en waarde. De acht paradoxale vaardigheden zijn eerder te begrijpen als metacompetenties. Het zijn de vaardigheden die mogelijk maken dat je de boel kan overschouwen en vlot kan navigeren tussen de vele polariteiten in en buiten jezelf.

Ontwikkelbaarheid

De paradoxale vaardigheden hebben in eerste instantie te maken met bewustwording en met het kunnen observeren van onze innerlijke wereld. Sommige mensen zijn ‘van nature’ al meer gericht op introspectie, terwijl anderen dat echt als een tweede reflex moeten leren. Het is een spier die je door oefening kunt ontwikkelen, en dit op verschilende manieren. Meer introspectieve methoden, zoals mindfulnessachtige oefeningen, kunnen hier behulpzaam zijn, maar ook het inzetten van de blik van de omgeving (d.m.v. bijvoorbeeld feedback) is iets dat je heel bewust kan doen.

Een flexibele en inclusieve identiteit

Wat helpt bij de ontwikkeling van deze vaardigheden is dat je identiteit niet meer ziet als een perfect gestroomlijnd en consistent verhaal, maar eerder als een eclectisch en een beetje rommelig samenraapsel van tegenstrijdige elementen waarmee prima te leven valt. Een dergelijk inclusief identiteitsconcept is veel veerkrachtiger en robuuster voor verandering dan een gestroomlijnde ‘alles-of-niets-identiteit’. Als je door omstandigheden geconfronteerd wordt met die andere kanten van jezelf, dan valt je bestaande identiteit niet uit elkaar. Het kan gemakkelijk deze ‘nieuwe’ elementen een plaats geven en ze ook nog eens productief aanwenden.

Authenticiteit

Je kan de paradoxale vaardigheden ook instrumenteel inzetten om je gelijk te halen of zelfs om anderen te manipuleren. Bijvoorbeeld: je doet alsof je het standpunt van de ander waardeert en je bereid bent om je eigen principes in vraag te stellen, maar in feite gebruik je dit om je eigen agenda door te duwen.

Daarom hoort bij het ‘paradoxaal competent zijn’ ook de dieperliggende intentie en mindset achter de vaardigheden. Gaat het over het realiseren van meer balans en openheid of over het toepassen van enkele truukjes?

DOE DE TEST!

Wil je graag weten hoe paradoxaal vaardig jij wel bent? Dat treft, want we ontwikkelden een vragenlijst dat je inzicht zal geven in hoe goed jij elke vaardigheid al inzet. De vragenlijst loopt momenteel in een betaversie en kan je hier doen. Achteraf kan je ook nog onze ontwikkeltips downloaden, want daar gaat het ons precies om: dat iedereen kan werken aan zijn/haar paradoxale competentie!

 

OVER ONS

Ivo Brughmans is filosoof, politicoloog, managementconsultant en auteur. Hij heeft 25 jaar gewerkt voor een internationaal adviesbureau en is meer dan 14 jaar bezig met het thema van paradoxaal leiderschap: ogenschijnlijk tegengestelde waarden met elkaar verbinden. Hij schreef hierover verschillende boeken en geeft hierover inspiratiesessies, workshops en trainingen.

Silvia Derom is coach, trainer en auteur. Ze helpt creatieve generalisten – soms ook multipotentials genoemd – om zich bewuster te worden van hun potentieel, al hun facetten in te zetten en om te gaan met keuzestress, tegenstrijdigheden en complexiteit. Daarnaast is ze oprichter van de Multipassionate Coaching Academy, een online school waar professionals zich specialiseren in coachen op basis van veelheid en complexiteit.

Ivo en Silvia schreven samen het boek ‘Paradoxaal coachen. Hoe je tegenstellingen tot kracht maakt in leven, werk en teams’ (Boom, 2019).

Schipperen tussen ontmaskering en mildheid

 

Vroeger, toen ik veel assessments afnam, merkte ik soms tot mijn verbazing dat kandidaten die het uitgebreid hadden over het belang van goede communicatie vaak matige tot barslechte communicatoren waren. Dezelfde observatie had ik ook bij andere kwaliteiten waar kandidaten vol van waren. Ik kwam steeds meer tot de conclusie dat het thema waar mensen veel mee bezig zijn en intensief over praten, niet noodzakelijk duidt op de aanwezigheid van een kwaliteit, maar vooral aangeeft dat er op dit vlak een grote nood ligt en vaak ook nog wel iets schort.

Hetzelfde partroon kom ik ook regelmatig tegen in andere gesprekken:

• Een vriendin heeft steeds de mond vol over verstilling en vertraging, maar haast zich van de ene meditatiecursus naar de andere online verstillingsworkshop die ze niet mag missen en heeft zelden een gaatje in haar agenda om af te spreken. 
• Het is behoorlijk schrikken wanneer de ogenschijnlijke überkalme coach die zich gespecialiseerd heeft in ‘omgaan met je woede’, plots uit zijn rol valt. 
• Iemand die het altijd over het belang van niet-oordelen heeft, zei me onlangs stellig dat ik te veel oordeel. 

Ik schrijf boeken over het verbinden van tegenstellingen, terwijl ik vooral iemand van extremen ben

En zo kan ik nog een tijdje doorgaan… Dat kan ik zonder probleem mooi opsommen bij anderen, maar zelf doe ik precies hetzelfde. Ik schrijf boeken over het verbinden van tegenstellingen, terwijl ik vooral iemand van extremen ben, die beide kanten maar moeilijk aan elkaar weet te breien. Eigenlijk schrijf ik die boeken om mezelf te laten zien hoe het precies moet. Als ik het nu ook nog eens in de praktijk zou weten te brengen… 

De veronderstelling dat alle mensen die hun mond vol hebben over iets ook hét inspiratievolle voorbeeld zijn voor anderen door dit voor te leven, blijkt niet altijd het geval blijkt te zijn. Vaak zijn het juist diegenen die een bepaalde kwaliteit of levenshouding niet van nature hebben maar het met vallen en opstaan hebben geleerd en er vaak nog elke dag mee worstelen, die ons het pad ernaartoe tonen. Dat is eigenlijk logisch, want voor mensen die deze houding of gedrag al van nature moeiteloos in de praktijk brengen is dat vaak zo’n evidentie en non-issue dat ze het soms niet eens opmerken. Al je hen vraagt hoe ze dat dan precies aanpakken, dan moeten velen eens goed achter hun oor krabben. ‘Tja, euh, ik doe het gewoon’. Omdat het vanzelf gaat, hoef je er ook niet op te letten hoe het precies werkt.

Vaak zijn coaches, therapeuten of allerhande guru’s dan ook actief op een bepaald domein waar ze zelf het meeste mee hebben geworsteld of nog worstelen.

Als je dit daarentegen niet vanzelf in je hebt, dan moet je er naar op zoek en ontwikkel je gaandeweg – vaak met veel worsteling en lessons learned – een pad of een methode om er dichter bij te komen. Een weg en methode die je met anderen kunt delen die met hetzelfde worstelen. Vaak zijn coaches, therapeuten of allerhande guru’s dan ook actief op een bepaald domein waar ze zelf het meeste mee hebben geworsteld of nog worstelen. Ze zijn ervarinsgexperten en de beste ‘worstelaars’ op dit domein.  

Als ervaren worstelaars weten ze precies hoe je het moet aanpakken, en dat is prima want dat kan anderen verder helpen, maar brengen ze het zelf ook steeds in de praktijk? Nee, soms zijn er duidelijke inconsistenties merkbaar, zoals bij de bovenstaande voorbeelden. 

Een bijkomende risico van sterk opgaan in het verspreiden van je boodschap, is dat het dageljks beleven ervan op de achtergrond komt te staan. Of dat je er zo veel erkenning en applaus voor krijgt, dat het vooral het ego voedt en de authentieke beleving een ondergeschikt middel wordt. Bijvoorbeeld: wel telkens een gloedvol betoog afsteken – en daarvoor applaus ontvangen – over ‘dat de wereld meer nood heeft aan verbinding’, maar door de drukte waarmee je overal dit verhaal brengt, geen tijd hebben om gewoon een praatje te maken of boodschappen te doen voor je 90-jarige buurman. Tenzij je er een blog over kunt schrijven of je dit op een andere manier kunt toevoegen aan je ‘public image’. 

Uiteraard zijn er diegenen die hun verhaal wel degelijk doorleven en hun ‘talk’ ook effectief ‘walken’. De reden dat zij het er steeds zo gepassioneerd over hebben is dat ze vaak een grote of kleine (zelf)bevrijdingsstrijd hebben moeten leveren om zichzelf in hun bijzonder zijn te kunnen aanvaarden en om als zodanig door hun omgeving aanvaard te worden. Daardoor kunnen ze ook een inspirerend rolmodel en baken voor anderen zijn. Maar ook hier is er de valkuil dat de aandacht verschuift van de verdiepende beleving van hun eigen zijnswijze naar het strijd voeren op zich. De strijd voor maatschappelijke erkenning en aanvaarding wordt dan een soort identiteit die zichzelf in stand wil houden, zelfs als de maatschappelijke aanleiding voor die strijd is weggevallen. 

 “Weg met al die onechte charlatans!”

Als je als buitenstaander met dergelijke inconsistenties tussen woord en daad wordt geconfronteerd, dan zijn er verschilllende strategiën mogelijk. De meest voor de hand liggende is die van (ver)oordelen en ontmaskeren. Je confronteert de persoon met zijn of haar inconsistentie: ‘practice what you preach!’ Deze strategie maakt het ook gemakkelijk om alles waar die andere voor staat als gebakken lucht of flauwekul weg te zetten. ‘Want als die het zelfs niet in zijn of haar eigen leven kan of wil toepassen, wat is dan de uiteindelijke de waarde ervan?’ 

Een andere strategie is die van mildheid en mededogen: ‘Zijn we niet allemaal zoekers? En is de intentie en de moeite om aan iets in jezelf te willen werken niet veel belangrijker dan het neerzetten van het resultaat. We zijn uiteindelijk allemaal gewoon maar mensen en die zijn nooit af of perfect.’    

Persoonlijk ben ik heel sterk de eerste strategie toegedaan: ‘Weg met al die onechte charlatans! Ik vind het fundamenteel onrechtvaardig dat mensen die niet zelf doen wat ze zeggen het podium mogen betreden om anderen te tonen hoe het zit, en daarvoor nog eens waardering oogsten en als rolmodel worden gezien. Dit terwijl mensen die dit zonder enige poeha gewoon in hun dagelijkse leven in de praktijk brengen, ver van de spotlights, die aandacht niet krijgen. Praatjes vullen geen gaatjes. Het gaat voor mij om echte authenticiteit!’ Ik kan me er dan ook behoorlijk in opwinden.

Ik vraag me in deze af waarom ik net zo’n grote weerstand heb tegen het tonen van mildheid terwijl ik bij andere, grotere onrechtvaardigheden wel de nuance kan blijven zien en er enige afstand van kan nemen. Zou het kunnen zijn omdat ik ergens jaloers ben op al de erkenning, aandacht en bevestiging die al deze ‘onechte praatjesmakers’ krijgen? Schuilt onder mijn pleidooi voor echtheid en intellectuele eerlijkheid juist geen diep verlangen om zelf erkend en gezien te worden? Als ik echt zo authentiek zou zijn, dan zou ik daar niet om malen. Sterker nog, het zou wellicht zelfs niet bij me zijn opgekomen om hier nu een blog over te schrijven. 

Ach ja, ik ben ook maar een mens denk ik dan, zoekend en worstelend met het thema dat ik zo graag wil brengen. En begint mildheid niet gewoon bij mezelf?

 

De afgelopen weken heb jij je als coach wellicht een paar keer afgevraagd: ‘moet ik nu extra naar buiten komen met mijn aanbod, kennis, ideeën en goede raad of hou ik me net stil?’. Of slinger je tussen enerzijds jezelf afschermen van prikkels, en anderzijds je voelsprieten helemaal open zetten? Het lijstje kan zo nog even doorgaan, want het is bij uitstek een tijd waar innerlijke spanningsvelden op extra scherp staan. Het gevolg hiervan kan zijn dat we het gevoel hebben te moeten kiezen voor A of B; dat we denken dat we het niet goed doen; en/of dat we helemaal verlammen.

Voor je coachees is dat natuurlijk niet anders. Veel mensen snakken ernaar gewoon te mogen ‘zijn’, om ruimte te geven aan wat moeilijk is, en verbinding te voelen met anderen -die evengoed een vat vol tegenstellingen zijn. Hoe goed bedoeld ook, de overvloed aan cursussen, webinars en tips & tricks waarmee mensen nu overspoeld worden geven hen vaak ook het gevoel van alles te ‘moeten’.

 Om ruimte te geven aan al die verschillende kanten die mensen in zichzelf voelen gingen we aan de slag met online ontmoetingen die we ‘op de koffie met je tegenstellingen’ gedoopt hebben. In deze sessies staan ontmoeting, voelen van herkenning en uitwisseling met anderen centraal.

De link met ons boek ‘Paradoxaal Coachen’ is uiteraard ook niet ver te zoeken. Hier hebben we het o.a. over de vier basisstappen om effectief met polariteiten om te gaan: herkennen – benoemen – waarderen – verbinden. De koffie-sessies spelen voornamelijk in op de twee eerste: herkennen en benoemen, stappen die o zo belangrijk zijn maar vaak niet genoeg aandacht krijgen. We geven de deelnemers ruimte om zich bewust te worden van de interne spanningen die ze voelen, ze een ‘naam’ te geven en tegelijkertijd veel herkenning te voelen bij de andere deelnemers.

 

We gingen dromen. Wat als niet tientallen, maar honderden (en waarom geen duizenden?!) mensen de kans kregen om op deze manier plek te geven aan hun innerlijke tegenstrijdigheden? Uiteraard kunnen we dat niet alleen. Daarom delen we graag onze formule met elke professional die het wil. Coaches, procesbegeleiders, leidinggevenden, leerkrachten, … die net als wij, het of-of denken willen overstijgen en energie halen uit het verbinden van mensen met elkaar. Als host kun je zo je eigen groep faciliteren en mensen de kans geven om uit te wisselen over hun spanningsvelden en polariteiten.

 

Doe jij ook mee?

 

‘Op de koffie met je tegenstellingen’ in een notendop:

 

• Het is een (gratis) online sessie van +/- 2u;
• Je brengt een kleine groep samen, tussen 5 à 9 deelnemers;
• Je kan dit exclusief inzetten voor jouw bestaande coachees of het net helemaal open gooien;
• Je neemt voornamelijk de rol van facilitator op;
• Je nodigt de deelnemers, inclusief hun innerlijke tegenstrijdigheden, uit om virtueel op de koffie te komen. Met veel ‘ikken’ aan tafel dus!

 

Heb je interesse om hiermee aan de slag te gaan?

 

Schrijf je dan in op onze ‘Word zelf een host’-pagina en krijg kostenloos toegang tot al ons materiaal: het draaiboek met timing, tips voor een fijne online ‘etiquette’, de afbeelding en promotekst die je kan gebruiken bij de aankondiging van de activiteit, en een powerpointpresentatie die je kan inzetten tijdens de sessie. Je kan dus meteen van start!

 

Als je aan de slag gaat met spanningsvelden, dilemma’s, polariteiten en schaduwkanten is het kunnen toelaten één van de belangrijkste elementen in het proces.

Vaak denken we dat we toelaten, terwijl we eigenlijk nog steeds druk bezig zijn met wegduwen of ‘vechten tegen’

Een heel simpel concept, dat ’toelaten’, maar een dagdagelijkse oefening in de praktijk. Vaak denken we dat we toelaten, terwijl we eigenlijk nog steeds druk bezig zijn met wegduwen of ‘vechten tegen’. Observeer maar eens bij jezelf hoe vaak je op een dag het gevecht aangaat met ongewenste gedachten, gevoelens, en ongemakkelijke situaties. Of we verwarren ‘toelaten’ met ‘aanvaarden’, wat een veel actievere houding vraagt: je observeert het ongemakkelijke gevoel niet alleen, je moet het ook nog eens oké vinden.

 

Hoe weet je dan of je écht toelaat?

De belangrijkste factor bij toelaten ligt volgens mij hierin: het is niet louter mentaal. Er komt altijd een lichamelijke gewaarwording bij kijken. Bij mij voelt dat aan als een gewicht dat van mijn schouders valt, meestal volgt ook een zucht of een diepe ademhaling. Soms krijg ik ook tranen in de ogen. Je voelt: er komt ruimte vrij.

Ik heb dat gisteren nog mogen ervaren. Er vertrok nl. een nieuwsbrief naar mijn abonnees en zelfs na al die jaren vind ik dat nog spannend. Gaan mensen zich uitschrijven? (tuurlijk, een deel gaat dat doen) Gaan ze een taalfout ontdekken? (bleek gisteren: ja, dat gaat iemand doen!) Kortom, wat gaan ze ervan vinden? Gelukkig heb ik daar al een hele weg in afgelegd en probeer ik vooral mijn ding te doen, ongeacht de meningen.

1-0 voor wegduwen en ‘vechten tegen’

Maar er kwam gaandeweg een nieuw ‘moeten’ op de proppen: het is niet genoeg dat ik me niet laat tegenhouden door de meningen van anderen, maar ik zou er zelfs niets meer bij mogen voelen. Want ‘een pleaser zijn is niet OK’. Had ik daar geen komaf mee gemaakt? Je merkt het: 1-0 voor wegduwen en ‘vechten tegen’. Met als gevolg dat het ongemakkelijke gevoel alleen maar in sterkte toeneemt. Je krijgt het maar niet van je afgeschud.

Jezelf die toelating geven is zo cruciaal

Op heldere dagen stel ik mezelf dan al eens de vraag ‘wat vraagt hier nu om toegelaten te worden?’. Voor mij was dat vandaag: ‘Blijkbaar trek ik me de meningen van anderen aan.’ of ‘Ik wil zo graag dat iedereen het goed vindt’. Gevolgd door ‘en dat mag’. Jezelf die toelating geven is zo cruciaal. En toch, het lukt verre van altijd om die mildheid op te roepen. Soms blijft het een hele mentale oefening en voel je dat ‘mogen’ niet écht. Je bent dan bijvoorbeeld bang dat ‘mogen’ ertoe leidt dat je samenvalt met het gevoel (‘ik merk dat ik zoek naar de goedkeuring van anderen’ versus ‘ik bén een pleaser’). En de valkuil is dan dat je jezelf gaat veroordelen omdat het je niet lukt om toe te laten.

Lukt het jou maar niet om toe te laten? Ook dat mag

Ik sluit dus graag af met deze troostende en aanmoedigende gedachte: ieder gevoel, iedere gewaarwording, is weer een nieuwe kans om toe te laten. Lukt het jou maar niet om toe te laten? Ook dat mag.

 

 

In ons boek ‘Paradoxaal Coachen, hoe je tegenstellingen tot kracht maakt in leven, werk en teams’ lees je meer over ‘toelaten’ als verdiepende vaardigheid in het paradoxaal coachen. 

Dagelijks navigeer je tussen tegenstelde doelen, verlangens en belangen. Je wilt eigenlijk twee dingen tegelijk die elkaar volledig lijken tegen te spreken. Soms nemen die de vorm aan van hartverscheurende dilemma’s. Is het dan gewoon een kwestie van duidelijke keuzes maken en daaraan vasthouden, of is er meer in het spel? 

1. Grijp een spanningsveld als een kans om bij te leren

Achter elk spanningsveld  – zoals (morele) dilemma’s, twijfels, identiteitsvragen, keuzestress, conflicten, etc. – schuilt vaak een diepere laag. Misschien zijn het vraagstukken die steeds weer in je leven opduiken, telkens in een iets andere vorm.  Ze bieden je de kans om jezelf af te vragen: wat is er nu écht aan de hand? Blijf daarom niet aan de oppervlakte hangen, maar ga op zoek naar ogenschijnlijk tegenstrijdige doelen, waarden of verlangens die achter beide kanten van het spanningsveld liggen. Deze tegengestelde kanten van onszelf noemen we polariteiten. Kan je bijvoorbeeld niet kiezen tussen nog meer boeken lezen en meer gaan ‘doen’? Misschien zit jij wel gewrongen tussen de polariteit ‘vertrouwen op mijn eigen kunnen/eigen inzichten’ en ‘vertrouwen op de kennis van anderen’.

 

2. Leer jouw kernpolariteit benoemen

Grote kans dat je niet één, maar verschillende polariteiten ontdekt achter eenzelfde spanningsveld. Maar met welke ga je dan als eerste aan de slag? Om na te gaan welke polariteit de bovenhand neemt kan je je afvragen welke je het meeste raakt of de grootste invloed heeft op het al of niet stromen van de situatie. Helpt je dit niet, dan kies je er gewoon op goed geluk eentje uit. De beweging in die ene polariteit zal hoe dan ook de andere polariteiten beïnvloeden.

 

3. Waardeer de ‘andere kant’

Polariteiten zijn onoplosbaar en onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ze roepen elkaar op en hebben elkaar nodig. Dit inzien betekent ook dat je beide kanten gaat waarderen. Wil dat zeggen dat je geen voorkeur mag hebben voor de ene of andere kant? Zeker niet. Onze boodschap is vooral: ga een verbinding aan met beide kanten. Vraag je af wat de positieve intentie en meerwaarde is van elke kant. Zo kan je bijvoorbeeld een heel dienstbaar en zorgzaam persoon zijn, maar als je zelfzorg en ‘grenzen trekken’ als iets puur egoïstisch ziet, steven je vroeg of laat af op een burn-out of depressie. Alleen door regelmatig zelfzorg in te lassen kan je die dienstbare persoon ten volle blijven. Probeer daarom als eerste stap jouw polariteit te herformuleren in termen van neutrale waarden, zoals bijv. ‘zorgen voor anderen’ – ‘zorgen voor jezelf’ (i.p.v. ‘zorgzaamheid’ versus ‘egoïsme’).

 

4. Weet welk type verbinding je wil aangaan met die ‘andere kant’

Eénmaal je je bewuster bent van de waarde achter elke kant, rijst natuurlijk de vraag wat voor soort ‘relatie’ je er graag mee wil aangaan. Hier zijn verschillende strategieën mogelijk, gaande van het inbouwen van een uitlaatklep voor jouw niet- voorkeurskant (bijv. ik gun me eenmaal per kwartaal een heerlijke massage waar ik alleen maar moet ontvangen en genieten), tot het bewust leren schakelen tussen beide polen (bijv. elke dag las ik minstens drie pauzes in waar ik aan zelfzorg doe: even op mezelf zitten met een kopje thee of een blokje om wandelen), tot het streven naar de synthese (bv. ‘hoe kan ik tot een soort van afstandelijke betrokkenheid of liefdevolle verwaarlozing komen?’). Voor welke strategie je kiest, is helemaal afhankelijk van jouw noden van het moment en jouw persoonlijke voorkeur.

 

5. Oefen in toelaten

Toelaten is iets laten zoals het is, zonder het te willen veranderen. Bijvoorbeeld je jaloerse of je dictatoriale kant. Je hoeft er niet per se mee in het reine te komen, noch het aangenaam te vinden. Het is er gewoon en het wordt doorvoeld. Hierin oefenen maakt dat je minder verstrikt komt te zitten in je polariteiten. Bepaalde kanten roepen nu eenmaal soms ongemakkelijke, tot zelfs erg lastige gevoelens op. Dit opmerken en toelaten zorgt voor ontspanning en is soms wat er eerst moet gebeuren vooraleer je tot het ‘waarderen’ van een (voor jou) lastige kant kan komen.

De uitdaging

De mens is een vat vol tegenstellingen. Coaching is dus bij uitstek een vakgebied waar polariteiten zich manifesteren. Elk menselijk vraagstuk van enige betekenis vereist dat beide zijden van de medaille in de oplossing een plaats krijgen. Bijvoorbeeld, volgens relatiedeskundige Esther Perel kenmerken langdurige partnerrelaties zich door een goede mix van nabijheid, geborgenheid en veiligheid enerzijds en afstand, avontuur en risico’s anderzijds. Neig je slechts naar één van beide polen, dan ontstaat er een instabiele en op termijn onhoudbare situatie.

Eenzijdige ‘of-of’-keuzes kunnen nooit duurzaam werken. De kunst van paradoxaal coachen bestaat er juist in om samen met de coachee de kracht van beide tegenpolen te waarderen, het spanningsveld ertussen als een positieve kracht te benutten en telkens weer een dynamisch evenwicht tussen tegenpolen tot stand te brengen.

Het is zowel voor de coach als voor de coachee de uitdaging om evenwichtig en flexibel met polariteiten te leren omgaan. Veel coachees worstelen met polariteiten. De coach kan dan de coachee helpen om deze te benoemen, beide tegenpolen te leren aanvaarden, deze meer met elkaar in balans te brengen en te integreren. Deze worsteling met polariteiten kan voor de coachee verschillende vormen aannemen:

• Chronisch uit evenwicht. De coachee zit in een eenzijdig stramien waarbij er geen plaats is voor de evenwicht brengende tegenpool. Bijvoorbeeld altijd sterk willen zijn en nooit kwetsbaarheid willen tonen. Een dergelijke situatie leidt niet alleen tot ineffectiviteit, maar kost bovendien buitensporig veel energie om in stand te houden. En burn-out loert wellicht om de hoek. Hoe kan deze noodzakelijke tegenpool een werkbare plaats en vorm krijgen?
• Slingeren en zwalken. De coachee gaat heen en weer tussen de extreme posities van een polariteit en kan het evenwicht moeilijk vinden. Bijvoorbeeld Heleen slingert tussen een grote inschikkelijkheid waarbij ze zich helemaal wegcijfert en plotse explosies van hevige assertiviteit, waarbij ze op een bijna agressieve manier haar grenzen trekt. Ze laat het duidelijk te ver komen waardoor de corrigerende beweging buitenproportioneel is. Hoe kan zij beide polen beter leren beheersen en doseren?
• Vastgelopen in dilemma’s. De coachee zit vast in een dilemma, omdat hij/zij het gevoel heeft dat hij een duidelijke ‘of-of’-keuze moet maken, terwijl er ook een ‘en-en’-oplossing mogelijk is. Bijvoorbeeld ‘moet ik nu kiezen voor een brede rol als projectleider of een verdiepende rol als expert?’ ‘Moet ik nu mijn eigenwijze puberzoon helpen om de juiste keuzes te maken of hem dat allemaal zelf laten uitzoeken en hem laten leren van zijn fouten?’ Hoe kun je de coachee helpen om deze situatie open te trekken en een brede waaier van mogelijkheden te zien?
• Opgeknipt in hokjes. De coachee heeft beide tegenpolen wel in zich, maar hanteert deze in strikt gescheiden rollen of situaties, waardoor hij/zij deze nog niet op een geïntegreerde manier kan inzetten. Bijvoorbeeld Paul is flexibel, creatief en ondernemend in zijn vrije tijd, maar stelt zich rigide, traditioneel en risicomijdend op in zijn werk. Robin voelt zich stoer en zelfzeker als hij op zijn Harley zit, maar een heel weifelachtig en onzeker als hij één van zijn medewerkers tot de orde moet roepen. Wat is er nodig om die bronnen van creativiteit en zelfzekerheid – die wel degelijk aanwezig zijn – ook aan te kunnen boren in andere situaties?
• Verborgen talenten: De coachee heeft een bepaald deelaspect van zichzelf sterk ontwikkeld, waarbij de tegengestelde kwaliteit in de schaduw is blijven staan. Sarah heeft altijd haar spontane en uitbundige kant onderdrukt en klein gehouden, omdat het ‘niet gepast’ was. Maar nu ze een salesteam moet motiveren, is er meer nodig dan saaie spreadsheets om de energie te mobiliseren. Hoe kan ze dit ondergesneeuwde talent nu op een constructieve manier ten volle inzetten?

Maar ook als coach moet je in de beoefening van je eigen job heel bewust en soepel met tegenpolen kunnen omgaan:

• Situationeel handelen. Omdat je naargelang de doelstelling, de situatie en de coachee zeer verschillende stijlen en aanpakken moet hanteren. Bijvoorbeeld bij de ene moet je sterk structurerend en directief te werk gaan, de andere moet je vooral zijn eigen weg laten zoeken.
• Omdat je zelf, zonder ervan bewust te zijn, ook in een polariteit kunt vastzitten. Het risico hiervan is dat je deze projecteert op de coachee en de situatie daardoor slechts selectief waarneemt. ‘Het is wel bijzonder hoeveel van mijn cliënten worstelen met het innemen van eigen ruimte binnen een relatie en zich verstikt voelen voor hun partner.’
• Als coach moet je voeling kunnen hebben met een breed spectrum van polariteiten (en de beide tegenpolen hierin). Dit is ook het geval voor allerlei schaduwkanten. Ook al heb je zelf helemaal niets met agressie, je moet je ook kunnen inleven in mensen voor wie dit wel sterk speelt. Empathie ontwikkel je o.a. door contact te maken met je eigen schaduwkanten (zoals afgunst, hebzucht, agressie, macht, superioriteit, lust…) en door de onderliggende positieve waarde ervan in te zien. Kortom, ontdek de Poetin in jezelf!
• Een paradox die vele coaches zullen herkennen is die van het sturen vs. het losmaken. Uiteindelijk streef je naar het vergroten van de zelfredzaamheid van jouw coachee. Je bewust zijn van het spel tussen deze polariteit en weten hoe ermee om te gaan, vergroot jouw professionaliteit als begeleider.

Door bewust met polariteiten te leren omgaan vinden coach en coachee meer balans, verbreden zij hun handelingsspectrum, vergroten zij hun flexibiliteit en schakelvermogen en kunnen zij hun onontgonnen potentieel aanboren.

 

De aanpak

Maar hoe doe je dat nu? De volgende drie principes zijn hierbij van belang:

1. Gelijkwaardigheid: beschouw beide tegenpolen als fundamenteel gelijkwaardig, ook al kleeft er op het eerst gezicht een zwaar negatieve lading aan de tegenpool. Graaf dieper dan deze negatieve verschijningsvorm en ontdek en waardeer de onderliggende positieve waarde. Agressie is vaak een verharde vorm van (onderdrukte) assertiviteit, xenofobie een perverse vorm van een authentieke onderliggende behoefte aan eigenheid en identiteit.
2. Bewustzijn: wees bewust dat polariteiten spelen bij jezelf en bij anderen. Soms zit je in een bepaalde polariteit gevangen zonder het te beseffen. Telkens sta je op een feestje mee aan de afwas, niet omdat je dat zo graag doet, maar omdat je onbewust – vanuit een groot gevoel van verantwoordelijkheid – de leemte invult die anderen achterlaten.
3. Zwart, wit en vele tinten grijs: ontdek dat er meer mogelijkheden zijn dan alleen de extremen of een verwaterd compromis. Je kunt ook tegenpolen creatief met elkaar verbinden zodat er een positief spanningsveld ontstaat. Of je kunt ze laten versmelten tot een nieuwe kwaliteit die meer is dan de som van de delen, zoals ‘liefdevolle verwaarlozing’ of ‘empathische gestrengheid’.

Kortom, het komt er op neer om al deze verschillende perspectieven te verkennen. Door alle hoeken van de kamer te durven exploreren, ook de duistere, wordt die kamer veel ruimer wordt dan je aanvankelijk had gedacht.